โครงการผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดสำหรับครัวเรือน

 

๑.  ชื่อโครงการ  การผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดด้วยระบบโอ่งแดงสำหรับครัวเรือน

.  หน่วยงานที่รับผิดชอบ   คณะ/สำนัก/สถาบัน/กอง ศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้วิทยาเขตทุ่งกุลาร้องไห้ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน  

      สถานที่ดำเนินการ ศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้วิทยาเขตทุ่งกุลาร้องไห้ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน ต.หินกอง อ.สุวรรณภูมิ จ.ร้อยเอ็ด

      ระยะเวลาดำเนินการ (ให้ระบุ วัน/เดือน/ปี ที่ดำเนินการอย่างชัดเจน) เริ่ม 1 พ.ย. 2557 สิ้นสุด 31 ต.ค. 2558

.  หลักการและเหตุผล

            ท่ามกลางสภาพวิกฤตพลังงานที่ส่งผลกระทบต่อเนื่องเป็นลูกโซ่มายังทุกประเทศของโลก เป็นปรากฏการณ์ที่รับรู้และรับทราบข่าวสารกันมาอย่างต่อเนื่อง ผลกระทบจากวิกฤตการณ์ดังกล่าวส่งผลยังประเทศไทยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ นอกจากนั้นจากราคาน้ำมันที่แพงขึ้นทำให้มีการใช้ก๊าซหุงต้มเป็นพลังงานทดแทนมากขึ้น จากสภาพดังกล่าว “การที่จะหาทางเลือกด้านพลังงานที่มุ่งเน้นให้คน ชุมชน และสังคมพึ่งตนเองได้ โดยสามารถมีระบบการจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาพัฒนาเป็นพลังงานทางเลือกเพื่อประโยชน์ในชุมชน โดยไม่กระทบต่อสิ่งแวดล้อม หรือจัดหาทรัพยากรการผลิตจากนอกพื้นที่มาใช้ และสามารถช่วยลดปัญหาด้านสุขภาวะในชุมชนได้” ซึ่งเป็นหนึ่งในข้อเสนอจากคณะทำงานของศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้

 

            จากข้อมูลพื้นฐานทะเบียนเกษตรกรรายครัวเรือนขององค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหินกองพบว่า บ้านหินกองมีเกษตรกรผู้เลี้ยงโคเนื้อ รวม 45 ราย มีโคเนื้อลูกผสมระหว่างพันธุ์อเมริกัน-บราห์มันกับพันธุ์พื้นเมือง รวมกันกว่า 500 ตัว โดยเกษตรกรส่วนใหญ่มีการเลี้ยงโคเนื้อฝูงขนาดเล็ก (อยู่ระหว่าง 2 – 9 ตัว) จำนวน 25 รายและเกษตรกรมีการเลี้ยงโคเนื้อฝูงขนาดกลาง (อยู่ระหว่าง 10 – 40 ตัว) จำนวน 20 ราย จากการสำรวจข้อมูล การใช้ประโยชน์มูลโคโดยส่วนใหญ่ของเกษตรกรบ้านหินกอง ใช้มูลโคตากแห้งผสมดินใช้เป็นปุ๋ยหมักใส่ในนาข้าว ช่วงต้นฤดูการปลูกข้าว อย่างไรก็ตามการใช้ประโยชน์จากมูลโคตากแห้งมีข้อจำกัดในเรื่องวัชพืช (จากเมล็ดหญ้า ลำต้น เหง้า ฯลฯ) ที่โคกินเข้าไป โดยกลับมางอกและเจริญเติบโตอีกครั้งในนาข้าว ทำให้เกษตรกรเสียเวลาและค่าใช้จ่ายในการกำจัดวัชพืชดังกล่าว รวมถึงการเกิดโรคระบาดในนาข้าวอันเกิดจากการสะสมของเชื้อราในมูลโค ซึ่งเหตุผลเหล่านี้ถือว่าเป็นข้อจำกัดของการใช้ประโยชน์ทางตรงจากการใช้มูลโคตากแห้งโดยที่ไม่ได้ผ่านกระบวนการหมัก

            นอกจากนั้น การที่ชุมชนบ้านหินกองมีการเลี้ยงโคจำนวนมาก และเลี้ยงอยู่ภายในหมู่บ้าน ปัญหาด้านสุขภาพที่เกิดจากมูลโคฟุ้งกระจายตามลม ปัญหาความสกปรกในพื้นที่ เช่น ถนน หรือพื้นที่สาธารณะประโยชน์ต่างๆ ส่งผลต่อสุขภาวะของคนในชุมชนจากความเสี่ยงในระบบทางเดินหายใจ หรืออาจมีผลกระทบรุนแรงในกรณีโคเป็นโรคระบาดร้ายแรง อาทิ โรคแอนแทรกซ์ (Anthrax)

อย่างไรก็ตาม การลดข้อจำกัดดังกล่าวข้างต้นทั้งในเรื่องของสุขภาวะ ผนวกกับการเพิ่มมูลค่า ของมูลโคในลักษณะของพลังงานทางเลือกและปัจจัยการผลิตทางการเกษตร เพื่อให้เกษตรกรในชุมชนมีทางเลือกเพื่อสุขภาวะที่ดี มีรูปแบบและเทคนิควิธีการทางวิชาการ ได้หลากหลายอย่าง อาทิเช่น

            การทำก๊าซชีวภาพจากมูลโค (biogas) (ก๊าซที่เกิดจากมูลสัตว์ หรือสารอินทรีย์ต่างๆถูกย่อยสลาย โดยเชื้อจุลินทรีย์ในสภาพไร้ออกซิเจน (Anaerobic digestion) ก๊าซที่เกิดขึ้นเป็นก๊าซที่ผสมกันระหว่างก๊าซมีเทน (CH4) กับก๊าซคาร์บอนไดอ๊อกไซด์ (CO2) ก๊าซไนโตรเจน (N2) ก๊าซไฮโดรเจน (H2) และก๊าซไฮโดรเจนซัลไฟด์ (H2S) แต่ส่วนใหญ่แล้วประกอบด้วยก๊าซมีเทนเป็นหลัก ซึ่งมีคุณสมบัติติดไฟได้ จึงใช้เป็นพลังงานให้ความร้อน แสงสว่าง และเดินเครื่องยนต์ได้ นอกจากนั้น กระบวนการหมักแบบไร้ออกซิเจนยังจะลดปริมาณสารอินทรีย์ในรูป COD (Chemical Oxygen Demand) และ BOD (Biological Oxygen Demand) ที่มีอยู่ในสารหมักลงได้ 50 - 70 % ซึ่งเป็นวิธีการบำบัดน้ำเสียและลดมลภาวะด้วยเทคโนโลยีก๊าซชีวภาพ) ซึ่งการทำก๊าซชีวภาพจากมูลโคนี้ให้ประโยชน์ถึง 3 ประการ คือ (1) ให้พลังงานในรูปของก๊าซชีวภาพ (2) ลดปัญหามลภาวะและสภาพแวดล้อม และ (3) กากของเสีย ที่ผ่านการย่อยสลายแล้วสามารถนำไปใช้เป็นปุ๋ยอินทรีย์ในสภาพปุ๋ยน้ำ และปุ๋ยแห้ง เพื่อการปรับปรุงบำรุงดินได้ดี

             การทำปุ๋ยหมักมูลโค ปุ๋ยอินทรีย์ หรือปุ๋ยธรรมชาติ ชนิดหนึ่งที่ได้มาจากการนำเอาเศษซากพืชเช่น ฟางข้าว ซังข้าวโพด ต้นถั่วต่างๆ หญ้าแห้ง ผักตบชวา ของเหลือทิ้งจากโรงงานอุตสาหกรรม ตลอดจนขยะมูลฝอยตามบ้านเรือนมาหมักร่วมกับมูลสัตว์ ปุ๋ยเคมีหรือสารเร่งจุลินทรีย์ เมื่อหมักโดยใช้ระยะเวลาหนึ่ง เศษพืชจะเปลี่ยนสภาพจากของเดิมเป็นผงเปื่อยยุ่ยสีน้ำตาลปนดำ สามารถนำไปใส่ในไร่นาหรือพืชสวน เช่น ไม้ผล พืชผัก หรือไม้ดอกไม้ประดับได้ จะเป็นอีกวิธีการหนึ่งที่ช่วยลดข้อจำกัดของมูลโคตากแห้งและเป็นการเพิ่มมูลค่าของมูลโคได้อีกด้วย ซึ่งเกษตรกรที่ทำปุ๋ยหมักควรต้องได้รับการพัฒนาทางวิชาการให้สามารถประยุกต์ใช้เพื่อการเพิ่มมูลค่าได้อย่างเหมาะสม เพื่อลดต้นทุนค่าใช้จ่ายในครัวเรือนและเป็นการเพิ่มมูลค่าของมูลโคอย่างสอดคล้องกับบริบท บนหลักวิชาการที่ได้รับการยอมรับจากผู้ใช้ในลักษณะของเทคโนโลยีที่เหมาะสมสำหรับชุมชน ทั้งนี้โครงการโรงงานผลิตกระแสไฟฟ้าขนาดเล็กด้วยก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบครบวงจร มีจุดมุ่งหมายให้คนในชุมชนได้เกิดกระบวนการเรียนรู้และการพัฒนาพลังงานทางเลือกด้วยตนเองแบบมีส่วนร่วม โดยมุ่งหมายให้คนในชุมชนสามารถใช้ขั้นตอนและกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ เพื่อการค้นหาทางเลือกที่เหมาะสมสำหรับตนเองและชุมชนภายใต้ศักยภาพที่แตกต่างกัน โดยมีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสานเป็นพี่เลี้ยงทางวิชาการ และวิทยาลัยเทคนิคสุวรรณภูมิร่วมกับศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้เป็นหน่วยการ เชื่อมโยงความรู้ของคนจากรุ่นสู่รุ่น โดยให้ชุมชนพิจารณาและมีส่วนร่วมในการกำหนดรูปแบบพลังงานทางเลือกที่เหมาะสมสำหรับระดับครัวเรือน (ส่วนบุคคล) รวมทั้งการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมในการพัฒนาพลังงานทางเลือกในระดับชุมชน (ส่วนรวม) รวมทั้งคณะผู้วิจัยฯ ดำเนินการสังเคราะห์ข้อมูลและพัฒนาข้อเสนอไปสู่การกำหนดนโยบายสาธารณะระดับท้องถิ่นด้านพลังงานทางเลือกที่เหมาะสมร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหินกอง เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างมีสุขภาวะที่ดีในสังคมต่อไป

แผนผังกรอบแนวคิดของการทำโครงการ

 

.  วัตถุประสงค์

       ๔.๑  เพื่อศึกษาบริบท รูปแบบ และศักยภาพระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบโอ่ง เพื่อหาแนวทางการลดต้นทุนค่าใช้จ่ายในศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้

       ๔.๒ เพื่อศึกษาปัจจัยทางการบริหารจัดการแบบมีส่วนร่วมที่เหมาะสมต่อการพัฒนากระบวนการผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคแบบครบวงจรเพื่อสุขภาวะของชุมชนบ้านหินกอง

.   กิจกรรมดำเนินงาน

      โครงการระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบโอ่ง ประกอบด้วยขั้นตอนการดำเนินงานที่จำแนกได้ 4 ระยะ ดังรายละเอียด คือ

      ๕.๑  โครงงานระยะที่ ๑ ศึกษาบริบทชุมชนและศักยภาพการผลิตก๊าซชีวภาพ

               ( ๑ )  การประชุมชี้แจงวัตถุประสงค์ของโครงการ นำเสนอผลประโยชน์ที่เกษตรกรผู้เข้าร่วมโครงการจะได้รับ

               ( ๒ )  รวบรวมข้อมูลเกษตรกรที่ต้องการเข้าร่วมโครงการเพื่อประเมินศักยภาพการผลิตก๊าซชีวภาพ

      ๕.๒  โครงงานระยะที่ ๒ สืบค้นข้อมูลและสร้างระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบโอ่ง

               ( ๑ )  สืบค้นข้อมูลทางวิชาการของระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบโอ่ง

               ( ๒ )  สร้างระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคสดแบบโอ่ง

               ( ๓ )  ศึกษาวิธีการนำมูลโคเหลือทิ้งจากระบบผลิตก๊าซชีวภาพ นำมาพัฒนาเป็นปุ๋ยอินทรีย์ใส่ในนาข้าว ทดลองกับเกษตรกรผู้เข้าร่วมโครงการ

      ๕.๓  โครงงานระยะที่ ๓ เดินระบบผลิตก๊าซชีวภาพและผลิตปุ๋ยอินทรีย์แจกจ่ายให้กับเกษตรกรผู้เข้าร่วมโครงการ

      ๕.๔ โครงงานระยะที่ ๔ สรุปผลของโครงการฯและศึกษาปัจจัยทางการบริหารจัดการแบบมีส่วนร่วม  และการพัฒนาสู่นโยบายสาธารณะ

               ( ๑ )  คณะทำงานสรุปผลของโครงการฯ จัดเก็บรวบรวมข้อมูล นำข้อมูลผลการของโครงการฯที่ได้ให้ผู้นำชุมชน ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้แทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ตรวจสอบความถูกต้อง สังเคราะห์และถอดเป็นบทเรียนเป็นกรณีศึกษาของชุมชน

               ( ๒ )  คณะทำงานนำเสนอข้อมูลที่เป็นประโยชน์ที่ผ่านการสังเคราะห์ผลของโครงการฯอย่างเป็นระบบ ในลักษณะของการสื่อสารสาธารณะ ให้กับสังคมได้รับทราบถึงการสร้างพลังงานทางเลือกให้ชุมชนโดยชุมชนและเพื่อชุมชน

. ผลที่คาดว่าจะได้รับ

      ๖.๑   ชุมชนบ้านหินกอง องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหินกอง มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสานและศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้ ได้ทราบข้อมูลบริบทชุมชน และชุดข้อมูลศักยภาพการผลิตก๊าซชีวภาพจากมูลโคแบบครบวงจรของชุมชน โดยศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้สามารถนำชุดข้อมูลดังกล่าวไปใช้เป็นแนวทางการลดค่าใช้จ่ายพลังงานในศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีทุ่งกุลาร้องไห้ และองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหินกอง สามารถนำชุดข้อมูลไปเป็นข้อมูลพื้นฐานสำหรับประกอบการวางแผนการพัฒนาระบบพลังงานทางเลือกของชุมชน ภายในปีงบประมาณ 2559

      ๖.๒   องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหินกอง ได้แนวทางจากผลการสังเคราะห์การวิจัย และพัฒนาสู่การกำหนดนโยบายสาธารณะสำหรับท้องถิ่น เพื่อลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมด้านพลังงาน ลดค่าใช้จ่ายในครัวเรือนทางด้านเศรษฐกิจ ลดปัญหาการฟุ้งกระจายของมูลโคแห้งในชุมชน

Additional information